Karikatürlerle Felsefe Bölüm-20
John Locke, Baruch Spinoza, William James


Hazırlayan ve Derleyen: Erdemir Toykan 

 
[Yayım Tarihi: 27 Ağustos 2025] 
 

Deneycilik ve Rasyonalizm(Bilginin  akıl ve düşünme gücüyle oluşması felsefesi) : Son Mücadele

(Resim: extentialcomics) Bu çizgi romandaki filozoflar: John Locke, Baruch Spinoza, William James
                                                         

 
Resmin Yorumu: 17. yüzyılda Locke ve Spinoza gibi filozoflar, bilginin rasyonalizmden (yani bir şeyler hakkında düşünmekten) mi yoksa ampirizmden (yani bir şeylere bakmaktan) mi geldiği konusunda çok tartıştılar. Birçoğu, tüm bilginin özünde bu ikisinden yalnızca birinden geldiği konusunda katı bir duruş sergiledi. 19. yüzyılda William James gibi filozoflar ortaya çıkana kadar insanlar bilgiyi farklı, daha sosyal bir şekilde düşünmeye başlamadılar. James, bilginin dünyada işe yarayan şey olduğunu ve ilerlemenin, bir düşünür topluluğunun neyin işe yaradığı konusunda fikir birliğine varmasından kaynaklandığını savunuyordu. Bu tür bir düşünce, teorileri doğrudan teste tabi tutan daha bilimsel düşünceyle birlikte, MMA gibi sporların gerçek dünyada neyin işe yaradığını test ederek dövüş sanatlarını nasıl değiştirdiğine benzer (ki bu da insanların kafalarını hindistan cevizi gibi birbirine çarpıştırmaktır).
 

 

Baruch Spinoza

Doğumu:         1632
Ölümü:            1677 (44 yaşında)
Çağı:               17. yüzyıl felsefesi
Bölgesi:           Batı felsefesi
Okulu:              Rasyonalizm, metafizik, etik
İlgi alanları:      Doğa, Tanrı, etik, özgürlük
Önemli fikirleri: Tanrı, varlık, özgürlük, panteizm

 

John Locke

Doğumu:    29 Ağustos 1632
Ölümü:       28 Ekim 1704 (72 yaşında), İngiltere
Çağı:          17. yüzyıl felsefesi (modern felsefe)
Bölgesi       Batı felsefesi
Okulu:         Deneycilik, toplum sözleşmesi, doğal hukuk
İlgi alanları: Metafizik, epistemoloji, politik felsefe, zihin felsefesi, eğitim
 

Önemli fikirleri Tabula rasa (Tabula rasa veya tabula rosa, John Locke'un ortaya attığı "boş levha" önermesine işaret eder. Bir empirist olan Hume'a göre, zihnimizde doğuştan gelen bir fikir ve bilginin deneyimlerle kazanıldığını savunur. Yani doğduğumuzda zihnimizde önceden belirlenmiş bilgi veya yetenekler yoktur. Bu bilgiler zamanla deneyimlerle kazanılır), doğa durumu, mülkiyet hakkı. Siyaset alanında savunduğu görüşlerin çoğu, 1688-89 Şanlı Devrimi'nden sonra İngiltere'de ve 1776'da ülkenin bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Amerika Birleşik Devletleri'nde kabul gördü. Amerika’nın anayasasının  hazırlanmasında etkisi vardır. Babası 1649'da, Cromwell'in emriyle idam edildi.
 

William James

Doğumu:        1842 New York                  
Ölümü:           1910 (68 yaşında)
Milliyeti:           Amerikalı
Çağı:               19 ve 20. yüzyıl
Bölgesi:            Batı felsefesi
Okulu:              Pragmatizm, Fonksyonel psikoloji, Radikal deneyimcilik
İlgi alanları:      Pragmatizm, Psikoloji, Din felsefesi, Epistemoloji, Anlamlandırma
Önemli fikirleri: Beynin kullanımı
 

Psikolojinin İlkeleri psikoloji dünyasında büyük ses getirmiş ve İngilizcede en çok satan psikoloji metni olmuştur. Kitabın yayınlanması psikoloji tarihi için büyük bir öneme sahiptir. Binlerce öğrencinin görüşlerini etkilemiş ve birçok çalışmaya ilham kaynağı olmuştur. Ayrıca yapısalcı ABD'de yapısalcı görüşündeki psikologların işlevselcilik ekolüne doğru yönelmesinde neden olmuştur. Kitabın ilk cildi biyolojik temellerle başlamaktadır. Zihinsel işleyişin sinir sistemi faaliyetleri ile oluştuğundan ve benzer tepkilerin oluşumunun ilk oluşumdan sonra daha kolay olduğundan bahsetmektedir. Bu durum alışkanlıkları zihinsel yaşam için önemli bir hale getirmektedir. Birinci cildin kalan kısmı ise psikolojinin konusu ve araştırma metotları ile devam etmektedir. İkinci cilt ise; duyum davranışı, algı, inanç, muhakeme, içgüdü, irade, hipnoz ve  Psikojenesis (psikogenez) ( psikolojik süreçlerin veya özelliklerin gelişimini ifade eder. Kişilik, bilişsel yetenekler ve duygusal düzenleme gibi psikolojik olguların zaman içinde oluştuğu ve geliştiği süreçtir) konularından oluşmaktadır).

James insan davranışının içgüdü ve alışkanlıklardan etkilendiğini söylemiştir. Alışkanlıklar ve duygular gibi fenomenler iç güdüler ile etkileşim halindedir ve deneyimlere bağlı olarak iç güdülerde değişimler olabilmektedir. Kişilik 30 yaşına kadar insana yerleşir ve sonrasında onlar yürüyen alışkanlık yığınlarıdır.

Bilinç yerinde durmayan, yeni durumlarla karşılaşıp yeni bölgelere geçen bir ırmak gibidir.  Süreklidir ve parçalara ayrılamaz. Zaman ve alanda bir bütün halindedir. Wund'un (Wilhelm Maximilian Wundt (1832 –1920), Alman fizyolog, psikolog,filozof,profesör.tıp doktoru ve modern psikolojinin kurucularındandı.)  içebakış yöntemine karşı çıkma nedeni de budur; bilinçli düşünce sürekli bir akış halinde olduğu için durdurulamaz ve yapısına zarar verilmeden çözümlenemez.

William James'e göre benliğin 3 yönü bulunmaktadır.

Benliğin 3 yönü;

a) Maddesel Benlik,
b) Sosyal Benlik,
c) Ruhsal Benliktir.

Maddesel benlik kişinin kendisine ait olan, sahip olduğu her şeydir.  Sosyal benlik içinse James, kişilerin kendi sosyal yaşamları içinde bulundukları ortama, konuma, statüye göre birtakım maskeler kullanmakta olduğumuzu söylemektedir. Örneğin; aile benliğimiz, dernek benliğimiz, arkadaş benliğimiz. Ruhsal benliğimizin ise çok subjektif olduğunu ve bizim kendimizi nasıl değerlendirdiğimizde ve nasıl algıladığımızda belirleyici olduğunu söyler. Yeteneklerimizi, ilgilerimizi, görüşlerimizi, tutumlarımızı kendi içimizde kişisel olarak değerlendirme biçimimiz ruhsal benliğimizin içine girmektedir. Benliğin bu üç yönü ‘Deneyimci Benlik’ adı verilen bir bütünü oluşturur.

Ormanda bir ayı gördüğümüzde sağduyumuza göre korktuğumuz için koşarak kaçarız. James ise sağduyunun böyle bir yorumlamasını doğru bulmamıştır. Ona göre korktuğumuz için değil, kaçtığımız için korkarız (James Lange kuramı). Pragmatizm de önemli olan ilkler değildir, sonuçlardır. O felsefenin ‘nesne nedir’ sorusunu sormasını kabul etmiyordu. Halbuki, pragmatizm, ’sonuçlar nelerdir?’ diye sormalıdır. (Kaynak: Vikipedi)