Elektrik Odalarında Yangın Güvenliğinin Sağlanması
ETP Bilgi Notu
Bölüm-2


ETP Yangın Algılama ve Alarm  Sistemleri Çalışma Grubu
 

[Yayım Tarihi: 5 Şubat 2025]

“ETP Yangın Algılama ve Alarm Sistemleri Çalışma Grubu” olarak  sektörümüzün yararlanması amacıyla çalışmalarımıza devam ediyoruz. 
 
Elektrik Odalarında Yangın Güvenliğinin Sağlanması "ETP Bilgi Notunu" hazırlayarak bu konuda önder olan çalışma grubu üyemiz Sn. Tanju Ataylar'a  bu çalışmaya görüş veren çalışma grubumuzdan Sn. Adem Çakır, Sn. Gökhan Aktaş, Sn. Sabri Günaydın'a  içtenlikle teşekkür ederiz.




3.4.2    Otomatik Sulu Söndürme Sistemleri  

3.4.2.1    Su Sisi Sistemi

Su sisi ile sprinkler sistemlerine alternatif olarak minimum su tüketimi ile suyun verdiği zararı minimize eden verimli bir söndürme sistemi oluşturmak amaçlanmaktadır. Su sisinde su, çok küçük partiküllere ayrıştırılarak bir sis haline getirilir. Su damlacıkları daha küçük olduğunda daha etkilidir. Çevreye ve insana zararsız oluşu, daha düşük kapasitede yangın pompası ve su deposuna ihtiyaç duyması, sprinkler sisteminden çok daha az miktarda su harcaması su sisinin avantajları arasındadır. Elektrik odalarında, çok az su kullanımı ile su hasarlarının önlenmesi amaçlandığından yüksek basınçlı (150-200 bar) sistemler en çok tercih edilen sistemlerdir. Sis oluşturmak için, risk durumuna göre özel olarak oluşturulmuş ve onaylanmış nozullar kullanılarak su püskürtülür. Dezavantajı ise diğer sistemlere göre oldukça pahalıdırlar.                                                          

3.4.2.2    Otomatik Sprinkler Sistemi ve Çift Kilitlemeli Sistem

Otomatik Sprinkler Sistemleri temel olarak aşağıdaki özelliklere sahiptir:

•    Otomatik Sprinkler Sistemi, insan müdahalesi gerekmeksizin, yangın sırasındaki sıcaklık yükselmesi nedeniyle, tavan seviyesinin belli bir sıcaklığa erişmesiyle kendiliğinden (otomatik olarak) çalışmakta ve doğrudan yangının üzerine su püskürtmektedir.

•    Çalışmaya başladığında, tavandan aşağıya doğru olmak üzere, sadece yangının çıktığı yerde ve yakın çevresinde, basınçlı suyla, etkin bir su püskürtme, yani müdahale başlatmakta, ilk önce yangını denetim altına almakta (yayılmasını engellemekte) ve daha sonra da yangını 1-120 dakika içinde söndürebilmektedir.

•    Otomatik Sprinkler Sistemi, tek tek sprinkler kafalarının açılmasıyla çalıştığı için, önce bir kafa açılmakta, yangın denetlenemediği oranda sprinkler kafaları sırayla açılmaya devam etmektedir. Bu çalışma biçimi nedeniyle, sprinklerler sadece yangın çıkan bölümde açılmakta, yangın çıkmamış olan bölümdeki sprinklerler açılmamaktadır. Böylece su ıslatması nedeniyle verilen zararın, yangına karşı koruma da dikkate alındığında, göz ardı edilebilir oranda olmasını sağlamaktadır.

•    Sprinkler sisteminin çalışması, yani su püskürtmesi sırasında, sadece yangını denetlemekle kalmamakta, 

o    Yapıyı soğutmakta; dolayısıyla çökmeleri engellemekte, 
o    Isının ve dumanın yoğunlaşmasını durdurmakta, dağıtmakta; dolayısıyla yeni maddelerin tutuşmasını engellemekte,
o    Mahal içindeki ortam sıcaklığının düşürülmesini sağlamakta; dolayısıyla Genel Kavuşma (Flashover)’yı engellemekte,
o    Oluşan su buharı sayesinde ortamdan oksijeni uzaklaştırmakta; dolayısıyla yangını havasız bırakarak boğmakta, 
o    Ortamda bulunan insanların kaçması ve dışarı çıkması için daha fazla süre sağlamakta; dolayısıyla, daha uzun kaçış mesafelerine olanak sağlamakta,
o    Yangının bulunduğu yerde insan varsa onları da ıslatarak, insanları yanıklardan korumakta; dolayısıyla mal güvenliğinin yanı sıra, can güvenliğini de sağlamakta,
o    Otomatik sprinkler sistemi çalışırken insanlı müdahale yapılıyorsa, insanlı müdaheleye ve can güvenliğine katkıda bulunmakta; dolayısıyla, daha düşük debili hortum sistemleri kurulmasını sağlamaktadır.


Çift kilitlemeli ön tepkimeli sistem ise, kuru borulu bir sistem olmakla beraber bu sistemin devreye girmesi ve vanadan borulara su ilerlemesi için hem dedektörden sinyal gelmesi hem de sprinkler başlıklarından bir ya da birkaçının patlaması gerekmektedir. İkisinden birinin tek başına olması yeterli olmamakta ve AG vb. gibi odalarda kullanılması durumunda suyun sisteme ilerlemesinde önce elektriğin kesilmesine, daha sonra suyun borularda ilerlemesine ve yangına müdahale etmesine olanak vermektedir. Dolayısı ile AG vb. odalarda çift kilitlemeli ön tepkimeli sprinkler sistemlerini kullanmanın herhangi bir sakıncası bulunmamakta ve maliyet olarak da avantaj sağlamaktadır.  (Bknz. NFPA-13)                
                                                                    
Oluşabilecek herhangi bir yangın durumunda, daha az zararla atlatılabilmesi için Pano İçi Yangın Söndürme Sistemi önerilmektedir. 

3.4.2.2.1    Elektrik Odalarında Otomatik Sprinkler Sistemi Kurulum Değerlendirmesi

Bu bölümde, “Elektrik Odaları’nın Otomatik Sprinkler Sistemi ile korunmasının uygun olup olmadığı, geçerli yönetmelik ve standartlar açısından nesnel bir şekilde değerlendirilmiştir.
BYKHY’e bakıldığında:

•    Elektrik Odaları’nda Otomatik Sprinkler Sistemi kullanılmasını isteyen veya sınırlayan, açık veya dolaylı bir açıklama bulunmamaktadır.

•    Suyun, söndürme sisteminde kullanılmasında BYKHY Madde 98/2’de bir sınırlandırma söz konusudur.     BYKHY Madde 98/2’de yer alan açıklama şöyledir: “Suyun söndürme etkisinin yeterli görülmediği veya su ile reaksiyona girebilecek maddelerin bulunduğu, depolandığı ve üretildiği hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi tesis edilir.”

Yangından Korunma Mühendisliği çerçevesinde BYKHY Madde 98/2 şu şekilde yorumlanabilir:

BYKHY Madde 4’de tanımlanmış olan,

o    B Sınıfı (Parlayıcı Sıvı Yangınları)
o    D Sınıfı (Yanıcı Metal Yangınları) 

yangınlarında suyun söndürme etkisi yeterli değildir.

Geriye kalan diğer uygulamalarda, sprinkler sisteminde kullanılan suyun, kalıcı hasarlara neden olduğu veya ekonomik bir çözüm olmadığının düşünülmesi, suyun yangını kontrol altına alma veya bastırma yönünden etkisiz ya da yetersiz olduğunu göstermemektedir.

•    EN’ye paralel olarak, BYKHY’de, elektrikli malzemelerle ilgili hiçbir sınırlandırma bulunmadığı gibi, Elektrik Yangınları sınıflandırılmamıştır. Bu nedenle, Elektrik Yangınları, BYKHY’de yer alan diğer sınıfların içinde yani “A,B,C ve D” sınıfı yangınları içinde tanımlanmıştır. 
Sonuç olarak, BYKHY’de elektrik odalarında sprinkler sistemi kurulumuna ilişkin herhangi bir gereklilik veya bir sınırlandırma bulunmamaktadır.

NFPA 13 ve IBC’ye bakıldığında:

•    NFPA 13’de yer alan açıklamalar şöyledir:

o    “Madde 9.1.1” Sprinkler aralığı, yeri ve pozisyonu için aşağıdaki ilkeler esas alınır.
       ♦  (1)  Sprinklerler binayı tümden koruyacaktır.

o    Madde 9.3.20.1 Elektrik odalarında, Madde 8.14.10.3’deki durumlar hariç, sprinkler koruması yapılacaktır.

o    Sprinkler açıldığında, elektrik odalarındaki önem taşıyan elektrikli malzemeleri koruyacak davlumbaz veya koruyucu kalkanları yanmaz olacaktır.

►Madde 9.2.6 Aşağıda belirtilen koşulların sağlanması durumunda, elektrik odalarının, sprinkler sistemi ile korunmasına gerek yoktur:

♦ Odada sadece elektrikli malzemeler bulunuyorsa,
♦ Sadece kuru tip elektrikli malzemeler kullanılıyorsa,
♦ Oda, tesisat geçişleri de dahil olmak üzere 2 saat yangına dayanıklı ise,
♦ Oda içinde, hiçbir yanıcı malzeme depolamasına izin verilmez ise 

•    NFPA’e benzer şekilde IBC’ye göre, elektrik odalarında sprinkler sisteminin kullanılmasına ilişkin bir sınırlama yoktur. Bu konuda IBC’ye ait ilgili yazı aşağıdadır:

o    “Madde 903.3.1.1.1. … Herhangi bir oda, eğer yangına dayanıklı veya dayanıklı veya elektrikli malzeme içeren bir yapıysa, bu oda da sprinkler sistemi yapılmasından kaçınılmayacaktır.

Yerel yönetmelik ve tüm dünyada geçerli olan uluslararası standartlar açısından değerlendirildiğinde, elektrik odalarının sprinkler sistemi kurulumuna ilişkin yukarıda belirtilmiş olan gereklilikler ve sınırlandırmalar dikkate alınarak,  yukarıda belirtilen koşulların sağlanmaması durumunda  otomatik sprinkler sistemi ile korunabileceği ortaya çıkmaktadır. 

Elektrik odalarında, sprinkler sistemine ek olarak, yangın algılama sistemi (duman dedektörlü) ve taşınabilir söndürücü tüpü bulunuyorsa, yangın algılama sistemi sayesinde sprinkler sistemi devreye girmeden once, taşınabilir söndürücü tüple elle müdahaleye olanak sağlanmış olacaktır. Sprinkler sisteminin yangına erken müdahalesini önlemek amacıyla sprinkler sistemi borulamasının bağımsız olarak topraklanması ve sprinkler açılma sıcaklığı “Orta Sıcaklık (93°C) veya Yüksek Sıcaklık (141°C)” değerinde olan sprinkler kafalarının kullanılması uygun olacaktır. Aynı zamanda “Orta Sıcaklık (93°C) veya Yüksek Sıcaklık (141°C)” değerinde sprinkler kafalarının seçilmesi durumunda, bu kafalar yangının gelişme evresinin ortalarında bir zaman diliminde devreye girecek ve, su püskürtülmeye başlandığı anda yangının etkisinden dolayı oda içerisinde canlı elektriğin olma riskini oldukça düşürecektir.

4.    Yangın Önleme ve Yangından Korunma Yöntemleri 

4.1    Yangın Önleme Yöntemleri

Aşağıda belirtilen kurallar, “yangının hiç çıkmaması”nı sağlamak amacına yöneliktir.
                                                                                                                                                                          
•    Tasarım aşamasında yangından korunma disiplini planlaması projelendirmeye dahil edilmelidir. 

•    Temel prensipte elektrik odaları, kullanım amacı ve olası öncelikli beklenen yangın türleri dikkate alındığından yapılarda enerji dağıtım tesisatını kolaylaştıran lokasyonlar seçilirken, bu odaların yapıda yangın zonu sağlayabilmesi de hesaba katılmalı, tesisat geçişleri en rahat pasif korunma tedbirlerinin alınabileceği düzende gerçekleştirilmelidir. 

•    Bu odalardaki tesisat yüklerinin yoğunluğu göz önünde bulundurularak çoklu disiplin planlaması yapılmalıdır. Tasarım aşamasında tesisat çakışmalarının önünde geçilerek yangından korunma önlemleri için zemin hazırlanmalıdır.

•    Elektrik Odaları içine toz girişinin önlenmesi ekipman ömrünü ve olası arızalarla hizmet kesintisini en aza indirir. Bu nedenle (+) basınçta tutulması içeri alınan havanın filtreden geçirilmesi yararlıdır.

•    Oda giriş çıkışları kontrol altında tutulmalıdır.

•    Elektrik odalarında olası sıvı girişi için önlem alınmalıdır. Üst katlarda ıslak hacime müsaade edilmez. Az girilen veya bakım sıklığı daha uzun alanlarda sıvı kaçak dedektörü ile algılama yapılır.(Bknz. BYKHY Madde-65)

•    Panoların bakım ve onarımı yetkili ve bilgili kişiler tarafından yapılmalıdır.

•    Pano içlerinde kendi teknik klavuzları da dahil olmak üzere yangın yükünü artırıcı ilave belge, ekipman, malzeme bulundurulmamalıdır.

•    Sık açıp kapanan ve olağan işleyiş içinde açma/kapama sayısı ortalaması belirlenebilen elektrik kontrol panoları için, cihaz ömür endeksi ve değişim kaydı tutulmalıdır.

•    Yangına müdahale edecek kişiyi elektrik çarpmalarına karşı korumak üzere, tüm pano kapakları topraklanmalıdır. (Bknz. BYKHY Madde-55)

•    İşletme ve bakım kurallarına ayrı bilgi ve uyarı işaretlemesi yapılmalıdır.

4.2    Yangından Korunma Yöntemleri

Aşağıda belirtilen kurallar, “yangının çıkması durumunda, kısıtlı ve kabul edilebilir bir zarar ve etkiyle sınırlandırılması”nı sağlamak amacına yöneliktir. Bu önlemler çerçevesinde doğrudan elle veya otomatik müdahale sistemi içermeyen mücadele önlem ve kurallarında “yangının hiç çıkmaması”nı sağlamak ve “yangının çıkması durumunda, kısıtlı ve kabul edilebilir bir zarar ve etkiyle sınırlandırılması” konularını birlikte barındıran temel önlemler için yangın ve duman yayılımını kontrol altında tutan belirli kurallar şu şekildedir:

•    Pano kapakları sürekli kapalı tutulmalıdır.  
                                                                                        
•    Elektrik panolarının içinde kullanılan malzemeler, yanıcı olmayan malzemeden olmalıdır. (Bknz. BYKHY Madde-83)        
                                                                          
•    Kullanılan klemensler ilgili standartlarına göre üretilmiş  ve  ilgili standartlar doğrultusunda  kızgın/kızaran tel deneyinden  geçmiş olmalıdır.    
                                                                                      
•    Elektrik panolarının üstü olabildiğince açık olmalı, 2 metre  üstünde yanıcı madde olmamalıdır.          
                                                                                
•    Elektrik panolarının çevresi olabildiğince açık olmalı, en az 2 metre yakınında, yanıcı madde (karton kutu, plastik, palet, vb.) olmamalıdır.  
                                                                                        
•  Yapılarda elektrik tesisatlarının pasif yangın koruması için  ilgili standartlar doğrultusunda en azından " ETP  Elektrik Tesisatlarında Pasif Yangın Koruma Teknik Kılavuzu gereklerinin" , ÇŞİD Yüksek Fen Kurulu Yapısal Yangın Güvenliği Teknik Şartnamesinin gereklerinin, BYKHY (Yangın Yönetmeliği) gereklerinin    yerine gerilrlmesi gerekir.

       ETP "Elektrik Tesisatlarında Pasif Yangın Koruma Teknik Kılavuzu "  için lütfen tıklayınız.

ÇŞİD Yüksek Fen Kurulu Yapısal Yangın Güvenliği Teknik Şartnamesi için lütfen tıklayınız.
                                                                                                                                                                          
•    Panolar olabildiğince kontrollü odalar içine alınmalıdır.
.
•    Kablo galerisi, yüzer döşeme, vb. döşeme üstüne oturtulmuş olan kaideli panoların alt girişleri  açık olamaz.

•  Yapılarda kullanılan kablolar Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (CPR) kapsamında Yangına Karşı Güvenli Kablolar Ç.Ş.İ.D. Bakanlığımız Yüksek Fen Kurulu “Kablolar Teknik Şartnamesi “  doğrultusunda seçilerek tasarım yapılmalı  ve uygulanmalıdır.
  Ç.Ş.İ.D.Bakanlığımızın "Kablolar Teknik Şartnamesi"  için  lütfen  tıklayınız.

Teknik servis hizmetine hitap eden harici ve özel yapılarda yer alan odaların koruma gerekleri yapının kullanım amacına, büyüklüğüne, tavan yüksekliğine göre BYKHY hükümlerine göre değişebilir. Diğer kullanım amaçlı binalardan izole olması, insan barındırmaması ve BYKHY eklerinde yer alan büyüklük ve tavan yüksekliği sınırlandırmalarının altında olan yapılarda veya kompartıman alanı sağlanan binalarda yangından korunma sistemlerinin bu çerçeveler dahilinde kurulmaması özel olarak değerlendirilebilse de temel prensipte bütünsel can ve yangın güvenliği olanaklarının sağlanması hedef edinilir.

Bu tanımda bahsi geçen temel ekler şu şekildedir;

•    BYKHY - Ek-3/C Bina Kullanım Sınıflarına Göre Yangına Dayanım (Direnç) Süreleri
•    BYKHY - Ek-4 Binalarda En Fazla Kompartıman Alanları
•    BYKHY - Ek-7 Otomatik Algılama Sistemi Gereken Binalar

4.2.1    Mahal Temelli Korunma Yöntemleri  
4.2.1.1    Alçak Gerilim (AG) ve Orta Gerilim (OG) Odaları

OG odalarının duvarları ve döşemeleri BYKHY Madde 24’te belirtildiği gibi  kompartıman duvarı özelliğinde olmalıdır.  

•    OG odasının bütün duvarları, taban ve tavanı en az 60 dakika süreyle yangına dayanabilecek şekilde yapılmalı ve kapıları yangına en az 30 dakika dayanıklı olmalıdır.
•    OG odasında bulunan kablo giriş çıkışlarında yangın durdurucular bulunmalı ve duvar, tavan veya tabanda bütünlüğü bozan delik vb. yerler en az 60 dakika yangın dayanımlı olacak şekilde kapatılmalıdır. 
•    OG odalarında gazlı söndürmenin işe yarar olması için oda içerisinden başka alanlara veya dışarıya acılan alanlarda tam sızdırmazlık sağlanmalıdır.

AG odalarının duvarları ve döşemeleri BYKHY Madde 24’te belirtildiği gibi  kompartıman duvarı özelliğinde olmalıdır.  

•    AG odasının bütün duvarları, taban ve tavanı en az 60 dakika süreyle yangına dayanabilecek şekilde yapılmalı ve kapıları yangına en az 30 dakika dayanıklı olmalıdır.
•    AG odasında bulunan kablo giriş çıkışlarında yangın durdurucular bulunmalı ve duvar, tavan veya tabanda bütünlüğü bozan delik vb. yerler en az 60 dakika yangın dayanımlı olacak şekilde kapatılmalıdır.

OG Odalarında dedektör yerleşimi EN-54-14’e göre yapılmalıdır.
•    OG odalarında tavanda bulunan her havuzun içine dedektör yerleşimi yapılmalı ve her bir dedektörün koruma yarıçapı 6,2m’yi geçmemelidir. Dedektörün duvarlar ile olan mesafesi 0.5 metreden daha az olmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Ayrıca dedektörün altında en az 0.5 metre boşluk bulunmalıdır. 
AG Odalarında dedektör yerleşimi EN-54-14’e göre yapılmalıdır.
•    AG odalarında tavanda bulunan her havuzun içine dedektör yerleşimi yapılmalı ve her bir dedektörün koruma yarıçapı 6,2m’yi geçmemelidir. Dedektörün duvarlar ile olan mesafesi 0.5 metreden daha az olmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Ayrıca dedektörün altında en az 0.5 metre boşluk bulunmalıdır.     
•    Kablo galerisi içerisine herhangi bir sıvı sızıntısına karşı dedektör konulmalıdır.
•    Kablo galerisi içerisine herhangi bir canlı girişine karşı dedektör konulmalıdır.                                                                     
4.2.1.2    Trafo Odaları
Trafo odalarının duvarları ve döşemeleri BYKHY Madde 24’te belirtildiği gibi  kompartıman duvarı özelliğinde olmalıdır.
•    Trafonun kurulacağı odanın bütün duvarları, taban ve tavanı BYKHY Madde 65’te belirtildiği gibi en az 120 dakika süreyle yangına dayanabilecek şekilde yapılmalıdır. 
•    Trafo odalarında bulunan kapıların en az 90 dakika yangına dayanıklı olması gerekmektedir. 
•    Trafo odasında bulunan kablo giriş çıkışlarında yangın durdurucular bulunmalı ve duvar, tavan veya tabanda bütünlüğü bozan delik vb. yerler en az 120 dakika yangın dayanımlı olacak şekilde kapatılmalıdır. 
•    Trafo odasında bulunan havalandırma kanallarına duvarın yangına olan dayanımını bozmamak için yangın damperleri konulmalıdır. 
Trafo Odalarında dedektör yerleşimi EN-54’e göre yapılmalıdır.
•    Trafo odasında bulunan dedektör kapıya yakın bir yere yerleştirilmelidir. Dedektörün duvarlar ile olan mesafesi 0.5 metreden daha az olmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Ayrıca dedektörün altında en az 0.5 metre boşluk bulunmalıdır. Trafo odasının yanında ve üstünde bulunan mahallerden trafo odasına herhangi bir şekilde su sızıntısını olmaması gerekmektedir. Böyle bir olayın olması durumunda hızlı bir şekilde farkedilebilmesi için kaçak su algılama sistemi kurulmalıdır.

5.    Değerlendirme
Elektrik odalarının temel korunma prensipleri kapsam çerçevesinde ele alınarak anlatılmıştır. İşletmelerde kesintisizlik ve devamlılığın sağlanması, acil durumda devrede kalmaya devam etmesi beklenen cihazların olması ve yedeklilik önemli ölçütlerdir. Bu işlevlerde yangını oluştuğu noktada kontrol altına alabilmek veya söndürmek, beraberinde can güvenliğini sağlayarak tahliye prosedürünü işletebilmek ana hedef olarak düşünülmelidir. Yangından korunma sistemleri seçiminde, ayrıca en az hasar oluşturarak sistem sürdürülebilirliğini sağlamak veya en kısa zamanda tesisin ana işlevlerinin geri kazanılması gibi koşullar ve tercihler de rol oynar. 
Tesislerde ister ana dağıtım odaları olsun ister kat dağıtım odaları veya endüstriyel üretim alanlarındaki ekipman beslemelerine ait alanlarda başlayabilecek olası elektrik tesisatı veya elektronik bileşen kökenli yangınların, öncelikli tespit ve müdahale ile kontrol altına alınabilmesi, beraberinde işletmenin sürekliliğini sağlayacak ekipmanların da uzun süre işlevsiz kalmasının önlenebilmesi amacıyla, elektrik odalarında özellikle tesisat yükünün yoğun olduğu şaftlar, bölmeler, döşeme altı ve asma tavan için gözle doğrudan görülemeyen veya çoklu tesisat geçişleri nedeniyle ayırt edilemeyen , göreceli daha gizli hacimlerin de bir bütün olarak korunması elzemdir.