Türkiye'deki Şirketler ve Sektörler Neden AB Yapay Zekâ Düzenlemelerine Uymalı?
Regulation (EU) 2024/1689 – AI Act ve Regulation (EU) 2026/1744 – Digital Omnibus Sonrasında
Türk Şirketleri İçin ETP Teknik Uyum Rehberi
Enerji • Elektrik • Elektroteknik • Otomasyon • Makine • Bina Sistemleri 
Y-D 1

ETP Yapay Zeka Çalışma Grubu 
Sabri Günaydın 


 

[Yayım Tarihi: 25  Eylül 2026]
 

Regulation (EU) 2024/1689 – AI Act ve Regulation (EU) 2026/1744 – Digital Omnibus Sonrasında Türk Şirketleri İçin Teknik Uyum Rehberi
Enerji • Elektrik • Elektroteknik • Otomasyon • Makine • Bina Sistemleri | ETP Teknik Makale | Ağustos 2026
 

Avrupa Birliği'nin yapay zekâ düzenlemeleri yalnızca AB'de kurulmuş şirketleri ilgilendiren bir mevzuat olarak değerlendirilmemelidir. Türkiye'de faaliyet gösteren bir şirketin üçüncü ülkede kurulmuş olması, onu otomatik olarak Regulation (EU) 2024/1689 – Artificial Intelligence Act (AI Act) kapsamı dışında bırakmaz.

AI Act Madde 2 kapsamında, AB pazarına AI sistemi veya genel amaçlı AI modeli sunan üçüncü ülke sağlayıcıları ile belirli koşullarda AI sisteminin çıktısı AB içinde kullanılan üçüncü ülke sağlayıcı ve deployer'ları kapsam içine girebilir. Bu nedenle AB'ye makine, elektrik ekipmanı, otomasyon sistemi, yazılım, bina teknolojisi ve enerji yönetim sistemi ihraç eden Türk şirketleri açısından AI Act doğrudan önem taşır.

27 Temmuz 2026'da yürürlüğe giren Regulation (EU) 2026/1744 – Digital Omnibus on AI sonrasında uyum değerlendirmelerinin AI Act'in 2024'te yayımlanan ilk metni üzerinden değil, Digital Omnibus değişikliklerini içeren güncel hükümler üzerinden yapılması gerekir.

1. AI Act neden Türkiye'deki şirketlere uygulanabilir?

AI Act'in ülke dışı etkisinde şirketin nerede kurulduğundan çok, AI sisteminin AB pazarı ve AB içerisindeki kullanımla bağlantısı önemlidir. Türk şirketinin AI yazılımını Türkiye'de geliştirmesi veya sunucularının Türkiye'de bulunması tek başına kapsam dışında kalmasını sağlamaz.

AB pazarına yüksek riskli bir AI sistemi sunan veya GPAI modeli piyasaya arz eden üçüncü ülke sağlayıcıları bakımından AB'de yetkili temsilci yükümlülüğü de ayrıca gündeme gelebilir.

2. Önce hukuki rol belirlenmeli

Şirketin provider (sağlayıcı), deployer (uygulayan/kullanan), importer (ithalatçı), distributor (dağıtıcı) veya authorised representative (yetkili temsilci) rollerinden hangisini üstlendiği belirlenmelidir. Aynı şirket farklı projelerde farklı rollere sahip olabilir.

Üçüncü taraf AI modelini kendi ürününe entegre edip kendi ticari adı altında AB müşterisine sunan bir mühendislik şirketinin rolü, yalnızca hazır bir sistemi kullanan şirketten farklı değerlendirilebilir.

3. AI kullanmak otomatik olarak yüksek risk anlamına gelmez

AI Act Madde 6 ve Annex I/Annex III kapsamında amaçlanan kullanım, güvenlik fonksiyonu, insan sağlığı üzerindeki etki, kritik altyapıyla ilişki ve ürün güvenliği mevzuatındaki konum birlikte değerlendirilmelidir.

Yalnız performans optimizasyonu, servis verimliliği veya kalite kontrol için kullanılan AI ile insanların sağlık ve güvenliğini koruyan bir safety component aynı risk profiline sahip değildir.

4. Enerji sektörü neden özellikle önemli?

AI Act Annex III kritik altyapı alanında, belirli AI sistemlerini yüksek risk rejimine bağlar. Elektrik tedarikinin yönetim ve işletmesinde güvenlik bileşeni olarak kullanılan AI sistemleri bu değerlendirmede özellikle önemlidir.

Enerji sektöründe kullanılan her AI sistemi yüksek riskli değildir; belirleyici olan AI'ın hangi fonksiyonu yerine getirdiği ve arızasının kritik altyapı güvenliğini etkileyip etkilemediğidir.

5. Örnek 1 – Güneş santralinde üretim tahmini

Bir Türk yazılım şirketinin Almanya'daki bir güneş santralinde meteorolojik veriler, geçmiş üretim, panel sıcaklığı ve ışınım verilerinden ertesi gün üretimini tahmin eden AI sistemi geliştirdiğini düşünelim. Sistem yalnız işletmeciye üretim tahmini sağlıyor ve kritik güvenlik kararlarını doğrudan kontrol etmiyorsa, yalnız enerji sektöründe kullanılması onu otomatik olarak Annex III yüksek riskli sistem haline getirmez.

6. Örnek 2 – AI elektrik şebekesini doğrudan kontrol ediyor

AI sistemi şebeke frekansı, gerilim, yük akışı, üretim-talep dengesi ve depolamayı gerçek zamanlı izliyor; otomatik yük atıyor, bataryaları devreye alıyor, üretimi sınırlandırıyor veya şebeke bölümlerini ayırıyorsa artık yalnız optimizasyon yazılımı değildir.

Sistemin yanlış kararı elektrik arzının güvenliğini etkileyebiliyorsa Annex III kritik altyapı ve safety component değerlendirmesi gündeme gelir. Bu durumda Madde 9–15 kapsamındaki risk yönetimi, veri yönetişimi, teknik dokümantasyon, log, şeffaflık, insan gözetimi, doğruluk, sağlamlık ve siber güvenlik yükümlülükleri kritik hale gelir.

7. Şebeke AI sisteminde teknik çalışmalar

Risk yönetimi; yanlış karar, sensör arızası, yanlış veri, haberleşme kesintisi, model drift, siber saldırı, beklenmeyen işletme koşulları ve insan operatör hatası gibi senaryoları yaşam döngüsü boyunca kapsamalıdır.

Örneğin 'AI yanlışlıkla 200 MW yük atarsa ne olur?' sorusu, yalnız yazılım testi değil güç sistemi kararlılığı, işletme prosedürleri ve fail-safe mimarisi açısından da cevaplanmalıdır.

8. Madde 10 – Veri yönetişimi enerji sektöründe kritik

Enerji AI sistemleri SCADA, EMS, BMS, sayaç ve sensör verilerine dayanabilir. Transformatör kestirimci bakımında yağ/sargı sıcaklığı, yük akımı, harmonikler, çözünmüş gaz analizi, ortam sıcaklığı, titreşim ve geçmiş arıza kayıtları kullanılabilir.

Sensör kalibrasyonu hatalıysa matematiksel model doğru olsa bile sonuç güvenilir olmayabilir. Bu nedenle AI veri kalitesi, ölçme ve enstrümantasyon mühendisliğinin de uygunluk sürecine dahil edilmesini gerektirir.

9. Örnek 3 – Transformatör kestirimci bakım

AI yalnız bakım planlaması için arıza olasılığı üretiyorsa risk profili ile, aynı çıktıya dayanarak transformatörü otomatik devreden çıkaran veya şebekeyi yeniden konfigüre eden sistemin risk profili aynı değildir. Aynı algoritmanın hukuki sınıflandırması sistem mimarisindeki rolüne göre değişebilir.

10. Örnek 4 – AI tabanlı koruma fonksiyonu

AI kısa devre, ark, toprak arızası veya anormal örüntü tespit ederek kesiciye açma komutu veriyorsa doğrudan elektriksel güvenlik fonksiyonuna katılır. Yanlış negatif karar yangın, ekipman hasarı veya insan güvenliği riski; yanlış pozitif karar ise kritik beslemenin gereksiz kesilmesi sonucunu doğurabilir.

Bu tür uygulamalarda AI Act ile ilgili ürün güvenliği, fonksiyonel güvenlik ve OT siber güvenlik gereklilikleri birlikte değerlendirilmelidir.

11. Digital Omnibus neden mühendislik şirketleri için önemli?

Regulation (EU) 2026/1744, AI Act ile ürün güvenliği mevzuatı arasındaki etkileşimi sadeleştirmeyi, uygunluk süreçlerinde gereksiz mükerrerliği azaltmayı ve şirketlere daha açık bir uygulama takvimi sağlamayı amaçlar.

Digital Omnibus aynı zamanda küçük işletmeler için orantılılık, düzenleyici sandbox/test olanakları ve bazı idari yüklerin azaltılması yönünde değişiklikler getirmiştir.

12. Makine ve endüstriyel otomasyon

AI; görüntü işleme, robot hareket kontrolü, kestirimci bakım, kalite kontrol, insan-robot etkileşimi, proses optimizasyonu ve otomatik arıza teşhisinde kullanılabilir.

AI kamera yalnız yüzey hatasını tespit ediyorsa risk profili başka; aynı görüntü sistemi robot hücresine yaklaşan insanı algılayıp robotu güvenli biçimde durduruyorsa safety component değerlendirmesi başka olacaktır.

13. Bina otomasyonu

AI tabanlı BMS yalnız HVAC, aydınlatma, enerji tüketimi ve doluluk optimizasyonu yapıyorsa temel fonksiyon çoğu zaman konfor ve enerji verimliliğidir. Ancak yangın senaryosu, duman tahliyesi, acil havalandırma veya kaçış güvenliği fonksiyonlarını kontrol ediyorsa risk profili değişir.

Bina otomasyon şirketleri konfor/enerji fonksiyonları ile can güvenliği fonksiyonlarını mimari ve dokümantasyon seviyesinde ayırmalıdır.

14. EV şarj altyapısında AI

Dinamik yük yönetimi, tarife optimizasyonu, şarj tahmini ve güneş/batarya optimizasyonu yapan AI genellikle enerji optimizasyonu ağırlıklıdır. Ancak AI aşırı akım, termal risk, batarya güvenliği veya elektriksel güvenlik fonksiyonlarına doğrudan karar veriyorsa ürün güvenliği ve safety component analizi gerekir.

15. Sağlık ve diğer düzenlenmiş ürünler

Türkiye'de geliştirilen AI tabanlı tıbbi görüntü, tanı veya hasta izleme sistemleri AB'ye sunulduğunda AI Act'in yanı sıra ilgili tıbbi cihaz mevzuatıyla birlikte değerlendirilmelidir. Benzer yaklaşım, AI'ın düzenlenmiş fiziksel ürünlere gömüldüğü diğer sektörler için de geçerlidir.

16. 2027 ve 2028 tarihleri bekleme süresi değildir

Digital Omnibus sonrasında Annex III kapsamındaki yüksek riskli sistemlere ilişkin ilgili kurallar 2 Aralık 2027'den, Annex I kapsamındaki düzenlenmiş fiziksel ürünlere entegre yüksek riskli sistemlere ilişkin ilgili kurallar ise 2 Ağustos 2028'den itibaren uygulanacaktır.

Bu tarihler 'hiçbir şey yapmama' süresi değildir. Ürün tasarımı, veri hazırlığı, model geliştirme, test, risk analizi, teknik dosya ve uygunluk değerlendirmesi yıllar sürebileceğinden geçiş dönemi uyum altyapısının hazırlanması için kullanılmalıdır.

17. 2 Ağustos 2026 itibarıyla yürürlükte olan yükümlülükler

Yüksek riskli sistemlerin bazı hükümlerinin ileri tarihe alınması AI Act'in tamamının ertelendiği anlamına gelmez. Madde 50 kapsamındaki belirli şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026 itibarıyla uygulanmaktadır. Digital Omnibus, 2 Ağustos 2026'dan önce piyasaya sunulmuş sentetik içerik üreten belirli sistemler için Madde 50(2) uyumu bakımından 2 Aralık 2026'ya kadar geçiş süresi de öngörmektedir.

Bundan sonraki bölümde "   Türk şirketleri için AI Act uygunluk yol haritası, Enerji ve elektroteknik şirketleri için önerilen AI Teknik Uygunluk Dosyası, Human oversight elektrik mühendisliğinde nasıl uygulanmalı?, AI + OT siber güvenliği birlikte düşünülmeli, Yönetimlerin yapmaması gereken hatalar,  Türk mühendislik şirketleri için 20 soruluk hızlı kontrol"  anlatılacaktır.