[Yayım Tarihi: 13 Eylül 2026]

Yapay Zekâda Güven, Risk, Veri Kalitesi ve Yönetim Artık Standartlarla Tanımlanıyor

Yapay zekâ (AI/YZ), yalnızca bilişim sektörünü ilgilendiren bir teknoloji olmaktan çıkarak enerji, elektrik mühendisliği, otomasyon, üretim, sağlık, ulaşım, finans, insan kaynakları ve kritik altyapıların temel bileşenlerinden biri haline gelmiştir.

Bunun doğal sonucu olarak yapay zekâ sistemlerinde artık yalnızca “algoritma ne kadar başarılı?” sorusunun cevaplanması yeterli değildir.

Bir AI sisteminin;

►    nasıl yönetildiği,

►    hangi verilerle eğitildiği,

►    verilerin kalitesinin nasıl ölçüldüğü,

►   hangi riskleri oluşturduğu,

►    insanları ve toplumu nasıl etkileyebileceği,

►    ne kadar şeffaf ve açıklanabilir olduğu,

►    önyargı ve ayrımcılık risklerinin nasıl yönetildiği,

►    nasıl test edildiği,

►    yaşam döngüsü boyunca nasıl izleneceği

de mühendislik ve uygunluk değerlendirmesinin konusu haline gelmektedir.

Bu alandaki uluslararası standardizasyon çalışmalarının merkezinde ISO ve IEC tarafından oluşturulan ISO/IEC JTC 1/SC 42 – Artificial Intelligence çalışma grubu bulunmaktadır. Avrupa tarafında ise CEN-CENELEC JTC 21 – Artificial Intelligence  çalışma grubu, özellikle Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü’nün (EU AI Act) teknik uygulanmasını destekleyecek Avrupa standartlarını geliştirmektedir.

2026 itibarıyla ortaya çıkan yapı, AI sistemlerinin standartlaştırılmasını şu zincir içerisinde ele almaktadır:

Terminoloji → AI Yönetimi → Risk Yönetimi → Etki Değerlendirmesi → Veri Kalitesi → Yaşam Döngüsü → Güvenilirlik → Şeffaflık/Açıklanabilirlik → Test → Uygunluk Değerlendirmesi




1. ISO/IEC JTC 1/SC 42: Yapay Zekâ Standartlarının Uluslararası Merkezi


ISO ve IEC, yapay zekâ standardizasyon çalışmalarının önemli bölümünü ortak teknik komite olan ISO/IEC JTC 1/SC 42 Artificial Intelligence bünyesinde yürütmektedir.

Bu nedenle AI konusunda sık karşılaşılan standartların çoğu yalnızca “ISO standardı” veya yalnızca “IEC standardı” değildir; ISO/IEC ortak standardıdır.

SC 42'nin çalışmaları yalnızca algoritma veya yazılım performansıyla sınırlı değildir. Terminoloji, veri, güvenilirlik, risk, yönetim sistemleri, yaşam döngüsü, yönetişim, test, açıklanabilirlik ve AI sistemlerinin toplumsal etkileri gibi çok geniş bir alan ele alınmaktadır.


2. ISO/IEC 22989:2022 – Yapay Zekâ Kavramları ve Terminolojisi


ISO/IEC 22989:2022
Information technology — Artificial intelligence — Artificial intelligence concepts and terminology

Yapay zekâ alanındaki temel referans standartlardan biridir.

Standardın amacı AI alanında kullanılan kavramlar için ortak bir terminoloji oluşturmaktır. Yapay zekâ, makine öğrenmesi, AI sistemi ve ilgili temel kavramların aynı teknik dil içerisinde kullanılmasını sağlar.

Bu nedenle ISO/IEC 22989, diğer AI standartlarının okunması ve uygulanması açısından bir tür “AI terminoloji sözlüğü” işlevi görmektedir.

Bir kuruluş yapay zekâ standardizasyonuna başlayacaksa ilk incelenmesi gereken belgelerden biridir.

3. ISO/IEC 23053:2022 – Makine Öğrenmesi Kullanan AI Sistemlerinin Çerçevesi

ISO/IEC 23053:2022
Framework for Artificial Intelligence (AI) Systems Using Machine Learning (ML)

Standart, makine öğrenmesine dayanan yapay zekâ sistemlerinin bileşenlerini ve işlevlerini ortak bir mimari içerisinde tanımlamaktadır.

Özellikle;

•    veri,
•    makine öğrenmesi modeli,
•    eğitim,
•    doğrulama,
•    çıkarım,
•    sistem bileşenleri

arasındaki ilişkinin anlaşılmasını kolaylaştırır.

2026'nın önemli gelişmesi: Üretken Yapay Zekâ
ISO/IEC 23053 için Generative AI – Üretken Yapay Zekâ konulu Amendment 1 hazırlanmaktadır.

8 Eylül 2026 itibarıyla:

ISO/IEC 23053:2022/FDAmd 1 – Amendment 1: Generative AI

onay aşamasına ulaşmıştır.

Bu gelişme önemlidir. Çünkü uluslararası standardizasyon sistemi artık klasik makine öğrenmesinin yanında LLM, üretken AI ve benzeri yeni nesil AI modellerini mevcut AI mimarisi içerisine açık biçimde yerleştirmektedir.


4. ISO/IEC 42001:2023 – Yapay Zekâ Yönetim Sistemi

ISO/IEC 42001:2023
Information technology — Artificial intelligence — Management system

AI alanındaki en önemli yönetim sistemi standardıdır.

ISO/IEC 42001, kuruluşların bir Artificial Intelligence Management System – AIMS (Yapay Zekâ Yönetim Sistemi) kurması, uygulaması, sürdürmesi ve sürekli iyileştirmesi için gereklilikleri belirler.

ISO/IEC 42001'i AI dünyasında belirli ölçüde ISO 9001 veya ISO/IEC 27001'e benzer bir yönetim sistemi yaklaşımı olarak düşünmek mümkündür.

Ancak konusu doğrudan yapay zekâdır.

Kuruluşun;

•    AI politikası,
•    görev ve sorumlulukları,
•    AI riskleri,
•    AI sistemlerinin etkileri,
•    veri yönetimi,
•    yaşam döngüsü süreçleri,
•    performans değerlendirmesi,
•    iç denetim,
•    yönetimin gözden geçirmesi,
•    sürekli iyileştirme

gibi konularını sistematik hale getirir.

ISO/IEC 42001'in önemi yalnızca AI geliştiren şirketlerle sınırlı değildir.

AI kullanan kuruluşlar da standardın kapsamına girebilir.

Dolayısıyla elektrik mühendisliği, enerji, otomasyon, bina yönetimi veya endüstriyel tesislerde AI kullanan kuruluşlar açısından da önemlidir.


5. ISO/IEC 23894:2023 – Yapay Zekâ Risk Yönetimi

ISO/IEC 23894:2023
Information technology — Artificial intelligence — Guidance on risk management

AI sistemlerinin oluşturduğu risklerin tanımlanması, analiz edilmesi, değerlendirilmesi, ele alınması ve izlenmesine yönelik rehberlik sağlar.

AI risklerinin klasik bilgi teknolojisi risklerinden önemli farkları bulunmaktadır.

Örneğin;

•    eğitim verisinin hatalı olması,
•    veri dağılımının zaman içerisinde değişmesi,
•    model performansının bozulması,
•    yanlış pozitif/yanlış negatif sonuçlar,
•    önyargılı sonuçlar,
•    açıklanamayan kararlar,
•    beklenmeyen kullanım biçimleri,
•    insan gözetiminin yetersiz kalması

AI'ya özgü veya AI tarafından büyütülebilen riskler arasındadır.

ISO/IEC 23894 bu nedenle ISO/IEC 42001 ile birlikte değerlendirilmesi gereken temel standartlardan biridir.

6. ISO/IEC 42005:2025 – AI Sistem Etki Değerlendirmesi

2025 yılında yayımlanan en önemli yeni AI standartlarından biri:

ISO/IEC 42005:2025
Artificial intelligence (AI) — AI system impact assessment
standardıdır.

Standart, AI sistemlerinin bireyler ve toplum üzerindeki olası etkilerinin sistematik biçimde değerlendirilmesine yönelik rehberlik sağlamaktadır.

Etki değerlendirmesinin;

•    ne zaman yapılacağı,
•    AI yaşam döngüsünün hangi aşamalarında ele alınacağı,
•    olası etkilerin nasıl değerlendirileceği,
•    sonuçların nasıl belgeleneceği

gibi konular üzerinde durur.

Bu yaklaşım AI risk değerlendirmesini yalnızca “sistem arızalanır mı?” seviyesinden çıkararak:

“Bu sistem insanları, grupları veya toplumu nasıl etkileyebilir?”

sorusunu da mühendislik ve yönetim sürecine dahil etmektedir.

ISO/IEC 42005, ISO/IEC 23894 risk yönetimi ve ISO/IEC 42001 AI yönetim sistemiyle birlikte uygulanabilecek tamamlayıcı bir yapı oluşturmaktadır.

7. ISO/IEC 42006:2025 – AI Yönetim Sistemlerini Belgelendirecek Kuruluşlar

ISO/IEC 42006:2025
Artificial intelligence — Requirements for bodies providing audit and certification of artificial intelligence management systems

2025 yılında yayımlanmıştır.

Bu standart doğrudan AI sistemini geliştiren kuruluştan ziyade ISO/IEC 42001'e göre AI yönetim sistemi denetimi ve belgelendirmesi yapan kuruluşları ilgilendirmektedir.

ISO/IEC 17021-1'e ek gereklilikler getirerek;

•    denetçi yetkinliği,
•    denetimin tutarlılığı,
•    belgelendirme güvenilirliği

konularının AI yönetim sistemlerine uygulanmasını desteklemektedir.

Böylece ISO/IEC 42001 ekosisteminin yalnızca kuruluş gereklilikleri değil, üçüncü taraf belgelendirme altyapısı da oluşmaktadır.

Bundan sonraki bölümde diğer standartlar ile devam edilecektir. 

ETP Not: Bu  makalenin   hazırlanması sürecinde üretken yapay zekâ araçlarından araştırma desteği, içerik organizasyonu, taslak oluşturma, dil düzenleme, görsel oluşturma  ve editoryal destek amacıyla yararlanılmıştır. Tüm teknik değerlendirmeler, yorumlar, kaynak doğrulamaları ve nihai editoryal kararlar yazar tarafından gerçekleştirilmiştir. Makalenin bilimsel içeriği, değerlendirmeleri, sonuçları ve nihai metni yazar tarafından kontrol edilmiş ve sorumluluğu üstlenilmiştir.