Gerilim Altında Çalışma – Elektriksel Yalıtım Kaplaması Standardı
IEC 61111 Güncellendi !


Sabri Günaydın



 

[Yayım Tarihi: 245 Eylül 2026]

IEC 61111:2026 ile Yalıtkan Paspaslarda AC/DC Kullanımı, İşaretleme ve Test Gereklilikleri Yenilendi !

Elektrik tesislerinde çalışanların elektrik çarpmasına karşı korunmasında yalnızca kişisel koruyucu donanımlar değil, çalışanın üzerinde bulunduğu yüzeyin elektriksel olarak yalıtılması da önemli bir güvenlik önlemidir.

Bu amaçla kullanılan elektriksel yalıtkan paspaslar/kaplamalar (electrical insulating matting) için temel uluslararası standart olan IEC 61111, 17 yılın ardından kapsamlı biçimde güncellendi.

IEC tarafından 4 Eylül 2026 tarihinde yayımlanan IEC 61111:2026 – “Live working – Electrical insulating matting”, standardın 3. baskısıdır (Edition 3.0). Yeni baskı, IEC 61111:2009 Edition 2.0 standardını iptal ederek onun yerini almıştır. Standart IEC TC 78 – Live Working Teknik Komitesi tarafından hazırlanmıştır. 



1. IEC 61111 Standardı Neyi Kapsıyor?

IEC 61111:2026; elektrik tesislerinde çalışan kişinin üzerinde bulunduğu yüzeyi kaplamak ve çalışanı elektriksel olarak korumak amacıyla kullanılan esnek yalıtkan malzemeden yapılmış elektriksel yalıtım kaplamalarını paspaslarını kapsar.

Yeni standardın kapsamı:

Yalnız AC kullanımında:

•    en fazla 36.000 V AC 

AC/DC kullanımında:

•    en fazla 36.000 V AC 
•    en fazla 54.000 V DC 

olarak tanımlanmıştır. 

Buradaki önemli nokta, IEC 61111’in sıradan bir zemin kaplama standardı olmamasıdır. Ürün, çalışanın bulunduğu yüzey ile çalışan arasında elektriksel koruma sağlayan bir güvenlik ekipmanıdır.


2. IEC 61111:2026 ile Neler Değişti?

IEC, 2026 baskısının önceki 2009 baskısına göre teknik revizyon olduğunu belirtmektedir.

Başlıca değişiklikler şunlardır:



Bu değişiklik listesi yeni baskının önsözünde yer almaktadır. 

3. En Önemli Yenilik: AC ve DC Kullanımının Açıkça Tanımlanması

Yeni baskının uygulama açısından en dikkat çekici değişikliklerinden biri AC/DC kullanımının açık biçimde standarda dahil edilmesidir.

IEC 61111:2026 kapsamında elektriksel yalıtkan paspaslar Sınıf 0–4 arasında sınıflandırılmaktadır.




Bu sınıflandırma, özellikle DC sistemlerinin giderek yaygınlaştığı günümüzde önemlidir. 

Güneş enerjisi tesisleri, enerji depolama sistemleri (BESS), UPS sistemleri, DC dağıtım sistemleri ve bazı endüstriyel güç elektroniği uygulamalarında bakım personelinin DC gerilimlerle karşılaşması mümkündür.

Dolayısıyla bir yalıtkan paspasın yalnızca “36 kV yalıtımlı” şeklinde tanımlanması artık teknik açıdan yeterli bir ifade değildir. AC/DC kullanım durumu ile IEC 61111 elektriksel sınıfının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
 

4. “C” Kategorisi – Çok Düşük Sıcaklık Dayanımı

IEC 61111:2026'da elektriksel sınıfa ek olarak “C” kategorisi bulunmaktadır.

“C” kategorisi, yalıtkan paspasın çok düşük sıcaklıklara karşı dayanımı ile ilişkilidir.

Örneğin ürünün elektriksel sınıfının yanında “C” kategorisinin belirtilmesi, ürünün yalnızca elektriksel özellikleri bakımından değil, düşük sıcaklık koşullarındaki mekanik davranışı bakımından da değerlendirilmiş olduğunu gösterir.

Standart bu kapsamda normal düşük sıcaklık katlama testi ile C kategorisine yönelik çok düşük sıcaklık katlama testini ayrı testler olarak ele almaktadır. 

5. Paspasın İki Yüzünde de Kayma Direnci

Elektriksel yalıtkan paspasların güvenliği yalnızca dielektrik dayanımından ibaret değildir.

IEC 61111:2026'da paspasın her iki yüzünün de kaymaya karşı dirençli olması istenmektedir. Kayma direnci, örneğin oluklu veya baklava desenli yüzey yapısıyla sağlanabilir. 

Bu gereklilik önemlidir; çünkü elektrik panosu veya hücre önünde kullanılan bir paspasın elektriksel olarak güvenli olmasına rağmen zeminde kayması başka bir iş güvenliği riski oluşturabilir.

Yeni baskıda kayma direnci testinin yeniden yazılması, IEC tarafından önemli teknik değişikliklerden biri olarak özellikle belirtilmiştir. 

6. IEC 61111:2026 Hangi Testleri Öngörüyor?

Yeni standardın yapısı incelendiğinde yalıtkan paspasların yalnızca yüksek gerilim testinden geçirilmediği görülmektedir.

IEC 61111:2026 kapsamında başlıca test ve doğrulamalar şunlardır:

•    görsel muayene ve ölçüler, 
•    sınıflandırmanın doğrulanması, 
•    malzeme/bileşim kontrolü, 
•    boyut, işçilik ve yüzey kontrolü, 
•    kalınlık kontrolü, 
•    işaretleme kontrolü, 
•    işaretlemenin dayanıklılığı, 
•    ambalaj ve kullanım talimatları, 
•    mekanik delinme dayanımı, 
•    kayma direnci testi, 
•    dielektrik testler, 
•    yaşlandırma testi, 
•    alev geciktirme testi, 
•    düşük sıcaklıkta katlama testi, 
•    C kategorisi için çok düşük sıcaklıkta katlama testi, 
•    asit dayanımı, 
•    yağ dayanımı. 

Standart ayrıca üretim aşamasını tamamlamış ürünlerde uygunluğun değerlendirilmesi kapsamında rutin testler ve numune testleri için hükümler içermektedir. 

Bu yaklaşım önemli bir mesaj vermektedir:

Elektriksel yalıtkan paspasın güvenliği yalnızca “kaç kV'a dayanıyor?” sorusuyla değerlendirilemez.

Elektriksel dayanımın yanında mekanik, termal, çevresel ve kullanım güvenliği özellikleri de birlikte değerlendirilmelidir.

7. İşaretleme Neden Daha Önemli Hale Geldi?

IEC'nin yeni baskıda özellikle belirttiği değişikliklerden biri işaretlemenin geliştirilmesidir. 

Bu konu saha uygulamalarında doğrudan önem taşır.

Bir elektrik işletmesinde kullanılan yalıtkan paspasın hangi sınıfa ait olduğunun ve hangi kullanım şartları için tasarlandığının kullanıcı tarafından anlaşılabilmesi gerekir.

Bu nedenle satın alma ve kabul sırasında ürün üzerindeki işaretler ile üretici belgelerinin birlikte kontrol edilmesi doğru yaklaşımdır.

Özellikle şu soruların cevaplanması gerekir:

►Bu paspas hangi IEC 61111 sınıfında?

►Yalnız AC için mi, AC/DC için mi?

►Maksimum kullanım gerilimi nedir?

►C kategorisi var mı?

►Üretici ve ürün tanımlaması izlenebilir mi?

►Kullanım talimatları mevcut mu?

8. “Test Gerilimi” ile “Maksimum Kullanım Gerilimi” Karıştırılmamalı

Yalıtkan paspaslarda sık yapılan hatalardan biri, ürünün test edildiği gerilim değerinin doğrudan işletme gerilimi olarak yorumlanmasıdır.

Oysa dielektrik test gerilimi ile maksimum kullanım gerilimi aynı kavram değildir.

IEC 61111 sınıflandırmasında esas alınması gereken değer, ilgili ürün sınıfı için belirtilen maximum use voltage – maksimum kullanım gerilimidir.

Örneğin Class 4 bir ürünün AC/DC kullanımında belirtilen maksimum kullanım gerilimi:

36 kV AC / 54 kV DC

seviyesindedir. 

Bu nedenle ürün kataloglarında yer alan yüksek “test voltage” değerlerinin tek başına ürün seçim kriteri olarak kullanılması doğru değildir.

9. Nerelerde Kullanılır?

IEC 61111 kapsamındaki elektriksel yalıtkan paspaslar uygulamada özellikle;

•    AG dağıtım panoları, 

•    OG hücreleri, 

•    transformatör merkezleri, 

•    şalt tesisleri, 

•    elektrik kumanda odaları, 

•    endüstriyel elektrik tesisleri, 

•    UPS sistemleri, 

•    enerji depolama sistemleri, 

•    DC sistemler, 

•    test laboratuvarları, 

•    bakım ve işletme alanları 

gibi elektriksel risk bulunan çalışma noktalarında gündeme gelebilir.

Ancak paspasın bulunması tek başına çalışma alanını güvenli hale getirmez. Paspas, tesisin risk değerlendirmesi ve uygulanacak çalışma yöntemi kapsamında kullanılan koruyucu önlemlerden biridir.

10. Mevcut IEC 61111:2009 Ürünleri Ne Olacak?

IEC kayıtlarına göre IEC 61111:2009, 4 Eylül 2026 tarihinde geri çekilmiş, aynı tarihte IEC 61111:2026 yayımlanmıştır. 

Ancak uluslararası standardın yeni baskısının yayımlanması, sahada bulunan bütün eski baskıya göre üretilmiş ürünlerin aynı gün otomatik olarak kullanılamaz hale geldiği anlamına gelmez.

Burada;
ulusal standardın durumu, satın alma şartnamesi, işverenin İSG prosedürleri, üreticinin kullanım talimatları, ürünün periyodik kontrol durumu, tesis gerilimi ve yapılan risk değerlendirmesi
birlikte dikkate alınmalıdır.

Özellikle yeni satın almalarda teknik şartnamelerin IEC 61111:2026 Edition 3.0 dikkate alınarak güncellenmesi uygun olacaktır.

11. Satın Alma ve Saha Kabulünde Kontrol Edilmesi Gerekenler

IEC 61111:2026 sonrasında yeni alınacak elektriksel yalıtkan paspaslar için saha kabul kontrolünün yalnızca “IEC 61111 uygunluk belgesi var mı?” seviyesinde bırakılmaması gerekir.

Pratik bir kabul kontrolünde en az şu noktalar incelenmelidir:

1.    Üretici ve ürün tanımlaması 
2.    IEC 61111 baskısı 
3.    Elektriksel sınıf: Class 0–4 
4.    AC veya AC/DC kullanım tanımı 
5.    Maksimum kullanım gerilimi 
6.    C kategorisi bulunup bulunmadığı 
7.    Ürün kalınlığı ve boyutları 
8.    Her iki yüzün kayma direnci 
9.    Yüzeyde kesik, çatlak, delik veya deformasyon bulunmaması 
10.    İşaretlemelerin okunabilirliği ve kalıcılığı 
11.    Dielektrik test/uygunluk belgeleri 
12.    Mekanik testler 
13.    Yaşlandırma ve termal testler 
14.    Asit ve yağ dayanımı gerekiyorsa ilgili uygunluk 
15.    Ambalajlama ve kullanım talimatları 
16.    Ürünün depolama ve kullanım koşulları 
17.    Üretim/parti bilgilerinin izlenebilirliği 
18.    Tesisteki maksimum işletme gerilimi ile ürün sınıfının uyumu. 

12. IEC 61111:2009 → IEC 61111:2026 Kısa Karşılaştırma




2009 baskısının IEC tarafından 7 Nisan 2009'da yayımlandığı ve yeni baskının yayımlanmasıyla 4 Eylül 2026'da geri çekildiği IEC kayıtlarında görülmektedir. 

Sonuç

IEC 61111:2026, elektrik tesislerinde kullanılan yalıtkan paspaslar açısından yalnızca rutin bir standart güncellemesi değildir. Özellikle AC/DC kullanımının açık biçimde tanımlanması, elektriksel sınıflandırmanın buna göre ele alınması, işaretlemenin geliştirilmesi, kayma direnci testinin yeniden düzenlenmesi ve uygunluk/test sistematiğinin güncellenmesi uygulama açısından önem taşımaktadır. 

Elektrik işletmelerinin bundan sonraki yeni alımlarında yalnızca “IEC 61111 yalıtkan paspas” ifadesini kullanmak yerine, “IEC 61111:2026, elektriksel sınıf, AC veya AC/DC kullanım tipi ve maksimum kullanım gerilimi” bilgilerini teknik şartnamede açıkça belirtmesi daha doğru olacaktır.

Ayrıca mevcut tesislerde kullanılan IEC 61111:2009'a göre üretilmiş paspasların envanterinin çıkarılması; sınıf, işletme gerilimi, fiziksel durum, işaretleme ve test/kontrol kayıtlarının yeniden değerlendirilmesi yararlı olacaktır.

CENELEC   çalışma grubu CLC/TC78 FprEN IEC 61111:2026Live working - Electrical insulating matting  son taslak standardı onaya sunmuş olup, 09.10.2026  tarihinde onaylanmış olacaktır. 

Kaynak: IEC, IEC 61111:2026 – Live working – Electrical insulating matting, Edition 3.0, 4 September 2026.