Elektrik Mühendisliği ve Yapay Zeka Bölüm-8
EN ve AB AI Act Bağlamı:
Uygunluk Karinesi, Harmonize Standartlar ve Teknik Dosya

ETP Yapay Zeka Çalışma Grubu 
Sabri Günaydın 

[Yayım Tarihi: 11 Kasım 2026]



Giriş

Avrupa Birliği (AB), yapay zekâ (AI) teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanılması konusunda küresel çapta öncü bir düzenleyici çerçeve oluşturmuştur: AB Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act). Bu tüzük, AI sistemlerinin insan merkezli, güvenli ve etik ilkelere uygun bir şekilde geliştirilmesini ve dağıtılmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Elektrik mühendisliği sektöründe AI uygulamaları geliştiren veya kullanan kuruluşlar için, bu tüzüğün gerekliliklerini anlamak ve bunlara uyum sağlamak büyük önem taşımaktadır. Uyum sürecinde, CEN-CENELEC JTC 21 tarafından geliştirilen harmonize standartlar ve teknik dosya hazırlığı kritik bir rol oynamaktadır. Bu makale, AB AI Act bağlamında uygunluk karinesi, harmonize standartlar ve teknik dosya kavramlarını, elektrik mühendisliği uygulamaları özelinde inceleyecektir.

AB Yapay Zekâ Tüzüğü (EU AI Act) ve Yüksek Riskli AI Sistemleri

AB AI Act, AI sistemlerini risk seviyelerine göre sınıflandırır ve özellikle “yüksek riskli” olarak tanımlanan sistemler için katı gereklilikler getirir. Elektrik mühendisliği sektöründeki birçok AI uygulaması, kritik altyapıların yönetimi, güvenlik sistemleri veya insan sağlığı ve güvenliği üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle yüksek riskli kategorisine girebilir.

Yüksek riskli AI sistemleri için tüzük, aşağıdaki temel gereklilikleri öngörür:

•  Risk Yönetim Sistemi: Kapsamlı bir risk yönetim sisteminin kurulması ve sürdürülmesi (ISO/IEC 42001 ile uyumlu).
•    Veri Yönetişimi: Eğitim, doğrulama ve test verilerinin kalitesi, uygunluğu ve önyargısızlığı.

•    Teknik Dokümantasyon: Sistemin tasarımı, geliştirilmesi ve performansı hakkında detaylı teknik dosya.

•    Kayıt Tutma: Otomatik olarak olay günlüklerinin (log) tutulması.

•    Şeffaflık ve Bilgi Sağlama: Kullanıcılara sistemin işleyişi hakkında şeffaf bilgi verilmesi.

•    İnsan Gözetimi: İnsan müdahalesine olanak tanıyan mekanizmaların sağlanması.

•    Doğruluk, Sağlamlık ve Siber Güvenlik: Sistemin güvenilir, dayanıklı ve siber saldırılara karşı dirençli olması.

•    Uygunluk Değerlendirmesi: Sistemin tüzük gerekliliklerine uygunluğunun değerlendirilmesi.
 

Uygunluk Karinesi ve Harmonize Standartlar

AB AI Act kapsamında, yüksek riskli AI sistemlerinin tüzük gerekliliklerine uygunluğunu göstermenin en etkili yollarından biri, harmonize standartları kullanmaktır. Harmonize standartlar, Avrupa standardizasyon kuruluşları (CEN, CENELEC, ETSI) tarafından, Avrupa Komisyonu’nun bir standardizasyon talebi üzerine geliştirilen ve AB mevzuatının gerekliliklerini karşılamak üzere tasarlanmış standartlardır [1].

Bir AI sistemi, ilgili harmonize standartlara uygun olarak tasarlandığında, geliştirildiğinde ve test edildiğinde, AB AI Act gerekliliklerine uygun olduğu varsayılır. Bu duruma uygunluk karinesi (presumption of conformity) denir. Uygunluk karinesi, üreticiler ve geliştiriciler için uyum sürecini basitleştirir ve yasal belirsizliği azaltır.

CEN-CENELEC JTC 21 (Yapay Zekâ Ortak Teknik Komitesi), AB AI Act’i destekleyen Avrupa standartlarını geliştirmekle görevlidir [2]. JTC 21 tarafından geliştirilen ve Avrupa Birliği Resmi Gazetesi’nde (OJEU) yayımlanan harmonize standartlar, elektrik mühendisliği sektöründeki AI uygulamaları için yol gösterici olacaktır. Bu standartlar, ISO/IEC 42001 gibi uluslararası standartları temel alabilir, ancak AB AI Act’in özel gerekliliklerini karşılamak üzere ek hükümler içerebilir.

JTC 21 tarafından geliştirilen temel standart alanları şunlardır [2]:

•    AI Güvenilirlik Çerçevesi (AI Trustworthiness Framework)

•    AI Risk Yönetimi (AI Risk Management)

•    AI Kalite Yönetim Sistemi (AI Quality Management System)

•    AI Uygunluk Değerlendirmesi (AI Conformity Assessment)

Bu standartlar, veri kümeleri, önyargı, bilgisayarlı görü, siber güvenlik, sağlamlık, kayıt/loglama ve doğal dil işleme gibi daha özgül konuları ele alan standartlarla desteklenecektir.

Teknik Dosya Hazırlığı

AB AI Act, yüksek riskli AI sistemleri için kapsamlı bir teknik dosya (technical documentation) hazırlanmasını zorunlu kılar. Bu dosya, AI sisteminin tüzük gerekliliklerine uygunluğunu gösteren tüm bilgileri içermelidir. Teknik dosya, sistemin yaşam döngüsü boyunca güncel tutulmalı ve piyasa gözetim otoritelerinin incelemesine hazır bulundurulmalıdır.

Elektrik mühendisliği uygulamaları için teknik dosya içeriği şunları içerebilir:

•   Sistemin Genel Tanımı: AI sisteminin amacı, işlevleri, mimarisi ve kullanım amacı.

•  Risk Yönetim Sistemi Dokümantasyonu: Risk değerlendirme raporları, risk işleme planları ve risk izleme kayıtları.

•  Veri Yönetişimi Dokümantasyonu: Eğitim, doğrulama ve test verilerinin kaynakları, toplama yöntemleri, veri kalitesi güvence süreçleri ve önyargı analizleri.

• Model Dokümantasyonu: AI modelinin tasarımı, algoritmaları, parametreleri, performans metrikleri ve doğrulama/geçerleme sonuçları.

• Test ve Doğrulama Raporları: Sistemin güvenilirlik, sağlamlık, doğruluk ve siber güvenlik gerekliliklerini karşıladığını gösteren test sonuçları.

•   İnsan Gözetimi Mekanizmaları: İnsan müdahalesine olanak tanıyan arayüzler ve prosedürler.

•  Siber Güvenlik Dokümantasyonu: Uygulanan siber güvenlik önlemleri ve IEC 62443, IEC 62351 gibi standartlara uygunluk kanıtları.

•   Uygunluk Beyanı: Üreticinin veya sağlayıcının, AI sisteminin tüzük gerekliliklerine uygun olduğunu beyan eden belge.

 

Mühendislik Notu

Elektrik mühendisliği projelerinde AI Act uyumu, sadece yasal bir yükümlülük değil, aynı zamanda pazar erişimi ve rekabet avantajı için de kritik bir faktördür. Özellikle yüksek riskli AI sistemleri geliştiren veya kullanan firmalar, projenin başlangıcından itibaren AB AI Act gerekliliklerini ve ilgili harmonize standartları dikkate almalıdır. Teknik dosya hazırlığı, sürekli bir süreç olarak ele alınmalı ve sistemin yaşam döngüsü boyunca güncel tutulmalıdır. Bu, sadece uyumluluğu sağlamakla kalmaz, aynı zamanda AI sistemlerinin güvenilirliğini ve şeffaflığını artırarak paydaşların güvenini kazanmaya yardımcı olur.

Standart Odak Noktası

AB AI Act, elektrik mühendisliği sektöründe AI uygulamaları için yeni bir düzenleyici manzara oluşturmaktadır. CEN-CENELEC JTC 21 tarafından geliştirilen harmonize standartlar, bu tüzüğe uyum sağlamak için pratik bir yol sunar ve uygunluk karinesi mekanizmasıyla uyum sürecini kolaylaştırır. ISO/IEC 42001 gibi yönetim sistemi standartları, risk yönetimi ve veri yönetişimi gibi tüzük gerekliliklerini karşılamak için temel bir çerçeve sağlarken, IEC 62443 ve IEC 62351 gibi sektöre özgü standartlar siber güvenlik ve fonksiyonel güvenlik konularında detaylı rehberlik sunar. Teknik dosya, tüm bu uyum çabalarının somut bir kanıtı olarak hizmet eder.

Saha Uygulaması

Bir enerji dağıtım şebekesi operatörü, şebekedeki arızaları otomatik olarak tespit eden ve izole eden bir AI tabanlı sistem geliştirdiğini varsayalım. Bu sistem, şebeke kararlılığı ve kamu güvenliği üzerindeki potansiyel etkisi nedeniyle yüksek riskli olarak sınıflandırılır.

Operatör, AB AI Act’e uyum sağlamak için aşağıdaki adımları izleyebilir:

1.    Risk Yönetim Sistemi Kurulumu: ISO/IEC 42001’e uygun bir AI yönetim sistemi kurar ve AI sisteminin risklerini (örneğin, yanlış izolasyon, siber saldırı) belirler ve yönetir.
2.   Harmonize Standartlara Uyum: JTC 21 tarafından yayımlanan ilgili harmonize standartları (örneğin, AI risk yönetimi, AI kalite yönetim sistemi) takip eder ve sistemini bu standartlara göre tasarlar ve test eder. Ayrıca, IEC 61850 ve IEC 62351 gibi mevcut standartlara uygunluğu da sağlar.
3.    Teknik Dosya Hazırlığı: AI sisteminin tasarımı, geliştirme süreci, kullanılan veriler, modelin performansı, test sonuçları, risk değerlendirmeleri ve siber güvenlik önlemleri hakkında detaylı bir teknik dosya oluşturur.
4.  Uygunluk Değerlendirmesi: Sistemin AB AI Act gerekliliklerine uygunluğunu gösteren bir uygunluk değerlendirmesi yapar ve uygunluk beyanını hazırlar.
5.   İnsan Gözetimi: Operatörlerin AI sisteminin kararlarını gözden geçirebileceği ve gerektiğinde müdahale edebileceği bir arayüz ve prosedürler geliştirir.

Bu süreç, operatörün AI sistemini güvenli, yasalara uygun ve sorumlu bir şekilde devreye almasını sağlar.

Teknik not: Örnekteki AI sisteminin yüksek riskli sınıflandırılması, kullanım amacı ve AI Act Ek III kapsamındaki koşullara bağlıdır. Ayrıca standartlara uygunluk ile AI Act uygunluğu aynı şey değildir.

Sonuç

AB Yapay Zekâ Tüzüğü, elektrik mühendisliği sektöründe AI uygulamaları için yeni bir dönemi başlatmaktadır. Yüksek riskli AI sistemleri için getirilen katı gereklilikler, kuruluşların AI projelerini tasarlama, geliştirme ve işletme biçimlerini dönüştürecektir. Harmonize standartlar ve uygunluk karinesi mekanizması, bu uyum sürecini kolaylaştırırken, kapsamlı bir teknik dosya hazırlığı, sistemin tüzük gerekliliklerine uygunluğunun somut bir kanıtı olacaktır. Elektrik mühendisleri, bu düzenleyici çerçeveyi ve ilgili standartları anlayarak, AB pazarında güvenle faaliyet gösterebilecek, yenilikçi ve sorumlu AI çözümleri geliştirebilirler.
 

Kaynak

[1] European Commission. (n.d.). Understanding the standardisation of the AI Act. Retrieved from https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/understanding-standardisation-ai-act [2] CEN-CENELEC. (n.d.). CEN-CENELEC JTC 21. Retrieved from https://jtc21.eu/