Yapay Işığın Renksel Özelliklerinin Tanımlanmasına Yönelik Güncel Yaklaşımlar Bölüm-3

Yapay Işığın Renksel Özelliklerinin Tanımlanmasına Yönelik Güncel Yaklaşımlar
Bölüm-3

Prof. Dr. F. Rengin Ünver


 

[Yayım Tarihi: 26 Temmuz 2026]


3.6. Bellek Renksel Geriverim İndeksi (Memory Colour Rendition Index-MCRI; Rm)

Smet ve arkadaşları tarafından 2010’larda geliştirilen Rm indeksi, beyaz bir ışık kaynağının renksel geriveriminin, o kaynakla aydınlatılan tanıdık/alışılmış nesnelerin renk türleri ile, nesnelerin uzun süreli bellekteki renkleri arasındaki genel benzerlik değerlendirilmesine göre derecelendirilmesi ilkesine dayanır. Deneklere, on adet bilinen nesne (yeşil elma, olgun bir muz, portakal, kurutulmuş lavanta, mavi bir Şirin/popüler bir peluş oyuncak), çilekli yoğurt, dilimlenmiş salatalık, karnabahar, Kafkas derisi ve nötr gri bir küre) gösterilmiştir (Şekil 9). Katılımcılarından, gösterilen nesnelerin o anda algıladıkları renklerini, öznel değerlendirmelerine dayalı, uzun süreli belleklerindeki renkleri ile karşılaştırmalarını, hatırladıkları benzerlik durumuna göre derecelendirmeleri istenmiştir. 
 

Şekil 9. A-Rm Test örnekleri; B- D65 ve A ışıklayıcıları için Rm değerleri.

Bu yöntemde, CIE Lab renk uzayında, beyaz bir kaynağın aydınlattığı nesnelerin her birinin renk türü için elde edilen “özel renksel geriverim Si” değerlerinin geometrik ortalaması olan “Bellek Renksel Geriverim Göstergesi; Sa” kullanılarak "Bellek Renksel Geriverim İndeksi; Rm” hesaplanır. Genel renksel geriverim indeksiyle (Ra) karşılaştırıldığında, Rm’nin birçok geleneksel ışıklayıcının puanlarını çok az etkilediği bulunmuştur. Deneylerde kullanılan neredeyse tüm LED tabanlı ışık kaynaklarının görsel olarak (geniş bantlı) referans kaynakla aynı veya daha iyi puan aldığı görülmüştür. Bir ışık kaynağının renksel geriverimini değerlendirmek için hafıza renklerini ve/veya tercih edilen renkleri kullanma fikri uzun bir geçmişe sahiptir. Rm yönteminin dezavantajı, bellek renklerinin bölgesel veya kültürel bağımlılığa göre değişebileceğidir. Analizler, mutlak renk geriverimi seviyesinde küçük farklılıklar olmasına rağmen, bölgesel ölçümlerin ışık kaynağı sıralamasını tahmin etme ve görsel verilerle uyma açısından genel olarak karşılaştırılabilir olduğunu göstermiştir. Ayrıca, küresel olarak geçerli bir bellek renk sunumu metriğinin önemli mutlak hatalar olmaksızın önerilebileceğini ortaya konulmuştur.

3.7. Japon Ten Rengi Tercih İndeksi (Preference Index of Japanese Skin Colour-PS)

Bir ışık kaynağının renksel geriverim özelliklerinin, tercih edilen renk görünümüne dayanarak değerlendirme yöntemi 1960'ların sonunda Judd, Pracejus, Jerome gibi araştırmacılar tarafından önerilmiştir. Ancak, renk görünümü tercihinin “nesne renklerinin çeşitliliği” ve “gözlemcilerin farklı kültürleri” gibi parametrelerden etkileneceği de göz önüne alınmalıdır. Bir nesne rengiyle ilgili olarak, insan ten renginin önemi ilk zamanlardan beri bilinmektedir. Baskı, televizyon vb. ortamlarda ten renginin yeniden üretimi, tüm görüntü kalitesini etkileyen önemli faktörlerden biri olup, özellikle fotoğrafçılık alanında, medyada yeniden üretilen ten rengi ile ilgili çalışmalar uzun bir süredir yapılmaktadır. 1950’lerde Sanders, değişik ışıklayıcılarla aydınlatılan Kafkasyalı kadınları için “tercih edilen gerçek ten renginin üçtürsel koordinatlarını” bulmuştur. Genel renksel geriverin indeksinin 13 numaralı örneği kafkas kadınlar için kabul edilmiştir. Ancak, 1980’deJapon kadınların ten renginin, Kafkas kadınlarınınkinden farklı olduğu da belirlenmiştir. Bu bağlamda, en bilindik ve en kritik nesne rengi olan ten rengi tercihine yönelik değerlendirme olasılığının sistematik ve pratik olarak netleştirilmesine ihtiyaç olduğu düşünülmüştür. Nitekim, Yano ve Hashimoto 2016’da, çeşitli aydınlatma koşulları için tercih edilen Japon kadın ten rengi için yedili değerlendirme ölçeği (PS) geliştirmiş ve CIE 1976 tekdüze renksellik diyagramı üzerinde gösterilmiştir. CIE standart D65 ışıklayıcısı altındaki PS değerinin 80 olduğu dikkate alınarak, bir test ışıklayıcısının Japon ten rengi (PS) tercih indeksinde maksimum değerinin 100, minimum değerinin 0'dan büyük olduğu kabul edilmiş ve tarafından türetilmiştir. 

4.    SONUÇ

Aydınlatma düzenlerinde kullanılacak ışık kaynaklarının seçiminde boyutsal ve ışıkölçümsel özelliklerin yanı sıra renksel niteliği de dikkate alınmalıdır. Çünkü, mekanlarda gerçekleştirilecek görsel görevlerin yanlışsız yapılabilmesi için, ışık kaynaklarının aydınlattığı varlıkları gerçek/öz renklerinde gösterebilecek renksel özellikte olması, aydınlatma tekniği açısından büyük önem taşır. Tarihsel süreçte bir ışık kaynağının renksel niteliği önceleri “renksel görünüm” ile tanımlamıştır. Isılışıma yöntemi ile ışık yayımlayan akkor elektrik lambalarının ardından, ışılışıma yöntemi ile ışık üreten cıva buharlı, sodyum buharlı, flüoresan vb. boşalmalar lambalar ile elektro ışıma yapan LED’ lerin aydınlatmada kullanılması, ışık kaynaklarının renksel özelliklerinin tanımlanmasına yönelik terminoloji, metrikler ve ölçme metotlarında değişikliklere yol açmıştır. Örneğin, ısılışıma yöntemi ile ışık yayımlayan kaynaklar için “renk sıcaklığı (Tc)”, ışılışıma yöntemi ile ışık üreten lambalar için “saymaca renk sıcaklığı (Tcp)” metrikleri kullanılmaya başlanmıştır. 

Renksel görünüm ve saymaca renk sıcaklığı metrikleri, bir ışıklayıcının renksel niteliğinin aydınlattığı varlıkları gerçek/öz renklerinde gösterebilecek özellikte olup olmadığının belirlenmesini olanaklı kılmamaktadır. Bu bağlamda, bir ışık kaynağının renksel özelliklerini, aydınlanan varlıkların “öz renklerinde” yol açtığı değişimlere (öz renk-görünen renk ayrımlarına) göre belirleme/tanımlama çalışmaları başlamıştır. CIE bu çalışmalardan “renk türü değişiminin derecelendirilmesine yönelik renksel geriverim (Ra)” yönteminin kullanılmasını 1948’te önermiş, 1965’te onaylamış, 1974 ve 1995 yıllarında revize etmiştir. 

CIE’nin renksel geriverim yöntemi ile ışık kaynaklarının renksel özelliklerinin belirlenmesi, aydınlatma sektöründe kabul görmüş, ürün belgelemelerinde yer almıştır. CIE’nin Ra yöntemi, deneylerde kullanılan renkli örnek sayısının az olması, bunların Munsell Renk Dizgesinden seçilmesi/gerçek renklerle eşleşmemesi, renk dönmelerinin gösterildiği CIE 1960 (u,v) üçboyutlu renk uzayının yetersiz olması, renksel geriverim indisinin yalnızca tür dönmelerini ortalama olarak değerlendirmesi vb. olumsuzluklar araştırmacıların bu konuda yeni çalışmalar yapmasına yol açmıştır. 2017 yılında CIE “renk doğruluk indeksi Rf” tanımlamasını yapması ile renk türü ve bağıl türsellik) konusundaki farklılıkların da hesaplanması olanaklı olmuştur. 
Uluslararası Aydınlatma Komisyonu, renksel geriverime yönelik yöntemleri ele alan “CIE 253:2024” numaralı, “Renk Doğruluğunun Ötesinde Beyaz Işık Kaynaklarının Renksel Geriverimini Değerlendirme Yöntemlerine Genel Bakış” başlıklı bir rapor yayımlamıştır. Bu raporda, ışılışıma yapan ve tanımlanmış bir saymaca renk sıcaklığına (Tcp) sahip beyaz ışık kaynaklarının, aydınlattığı yüzeylerdeki öz renk-görünen renk ayrımlarının belirlenmesi için değişik kuruluş ve araştırmacılar tarafından geliştirilen yedi yöntemin özellikleri açıklanmıştır. Bu yöntemler, genelde amaç, kullanılan renkli örnek sayısı, renklerin seçilme biçimi, öz ve görünen renk ayrımlarının ifade edildiği renk uzayları, renk ayrımlarının hesaplanması, vb. konularda farklılıklar göstermektedir. Yukarıdaki 3. Bölümde açıklanan söz konusu yöntemlerin genel durumu Tablo 1’ de özetlenmiştir.
 

Tablo 1. CIE 253:2024’de yer alan yöntemlerin genel durumu.

CIE 253:2024 numaralı yayında, renksel geriverime yönelik olarak ayrıntı açıklamaları yapılan yedi yöntemin dışında son 20 yılda yapılmış, literatüre girmiş, kendine özgü hedefi, yöntemi ve kurgusu olan başka araştırmaların da bulunduğu ifade edilmiştir. Nitekim, çeşitli beyaz ışık kaynaklarının oluşturduğu renksel geriverimle ilgili öznel algıların (doğallık, çekicilik, tercih ve renklilik gibi) değerlendirilmesine yönelik çalışmalar, tek bir ölçümün, belirli bir uygulama alanında belirli bir işlevi veya hedefi yerine getirmek için bir ışık kaynağının genel yeterliliğini tahmin etmek için tüm özellikleri yakalayamayacağını göstermektedir. Farklı uygulamalar, bir ışık kaynağının belirli renksel geriverim özelliklerini gerektirir ve bu özellikler, bir veya daha fazla yöntemden elde edilen çıktıların bir kombinasyonu ile tanımlanabilir. Aydınlatılmış bir ortamın değerlendirilmesi, yerine getirilmesi gereken belirli işleve veya hedefe bağlıdır ve uygulama, bölge, kültür ve beklentilerden etkilenebilir. Deneysel prosedürlerdeki farklılıklar, katılımcı havuzları, incelenen ışıklayıcıların tayfı, değerlendirilen sahneler/nesneler, renksel geriverim değerlendirme yöntemleri veya diğer birçok faktör nedeniyle, deneysel sonuçlar genellikle birbiriyle uyuşmamaktadır. Herhangi bir deneyden elde edilen sonuçlar belirli bir durum için istatistiksel olarak doğru olabilir ancak farklı bir durum için geçerli olmayabilir, yani iç geçerlilikleri vardır ancak dış geçerlilikleri yoktur. Dolayısıyla, tüm deneylerin sonuçları dikkatle yorumlanmalıdır

Sonuç olarak, CIE 253:2024 numaralı Teknik Raporda belgelenen yöntemler, renk doğruluğunun ötesinde beyaz ışık kaynaklarının renksel geriverimin bir tanımını sağlamaktadır. Rapor kapsamında sunulan bilgilerin, ticari kullanımda renk doğruluğunu belirtmek için CIE tarafından tavsiye edilen genel renksel geriverim indeksi Ra' nın (CIE, 1995) veya doğru bilimsel kullanım için tavsiye edilen genel renk doğruluğu indeksi Rf'nin (CIE 2017) yerini alması amaçlanmamıştır.
CIE genel renksel geriverim indeksi Ra ve genel renk doğruluğu indeksi Rf, tek başına kullanıldığında, tercih, doğallık veya canlılık dahil olmak üzere renksel geriverim kalitesinin önemli yönlerini değerlendirmek için uygun değildir. Bu nedenle, ışıklayıcının renksel geriveriminin, renk doğruluğu dışındaki yönlerin de önemli olduğu durumlarda, yöntemlerin uygunluğunun kullanıcı tarafından belirlenmesi ve en az bir ek yöntemin dikkate alınması önerilir. Bu yöntemlerle sağlanan renksel geriverim özelliklerinin ek açıklaması, amaçlanan uygulama ve kullanıcıların beklentileri hakkındaki bilgilerle birlikte, insanların belirli bir beyaz ışık kaynağının yeterliliği konusunda daha bilinçli kararlar vermesini sağlar.

KAYNAKÇA 
1. Commission Internationale de L’éclairage (CIE), Lighting Vocabulary, https://cie.co.at/e-ilv. 
2. Sirel, Ş., “Aydınlatma Sözlüğü”, https://yfuas.com/aydinlatmasozlugu.html.
3. Ünver, R., Özcan, E., K., Perceived Colours Under Different Light Sources, A Study On Facade Colour”, Light and Engineering, ISSN: 0236-2945, Znack Publishing House, Vol. 22 No. 2, pp. 90-98, 2014, Moskow.
4. The Society of Light and Lighting (SSL), The SLL Code for Lighting, ISBN 978-1-914543-24-1, November 2022, London.
5. Commission Internationale de L’éclairage (CIE), Method of measuring and specifying colour rendering properties of light sources, Publication no: 013.3:1995, 1995, Vienna.
6. Commission Internationale de L’éclairage (CIE), Overview of Methods for Evaluating Colour Rendition of White-Light Sources beyond Colour Fidelity, Publication no: 253:2024, 2024, Vienna.
7. Commission Internationale de L’éclairage (CIE), Colour Fidelity Index For Accurate Scientific Use, Publication no: 224:2017, 2017, Vienna. 
8. Davis, W., Ohno, Y., Development of a Color Quality Scale, Optical Engineering, March 2010, DOI: 10.1117/1.3360335.
9. Lale Erdem Atılgan, TM 30-15 Işık Kaynağı Renksel Geriveriminin Değerlendirilmesi İçin IES Yöntemine Bir Bakış, AYSEM- EMO 2017, İzmir.